Op een dinsdagavond in oktober loop ik door de Reguliersdwarsstraat. Ooit was dit het kloppend hart. Nu staan er toeristen voor een ijssalon. De Exit is al jaren dicht. Café Reality houdt zich staande. Een groepje jonge mannen passeert, oortjes in, blik op de telefoon. Ze gaan ergens heen, maar niet naar binnen.

De gay bar verdwijnt. Niet alleen in Amsterdam. In Londen sloot de helft van de homozaken tussen 2006 en 2022. In New York is het beeld vergelijkbaar. In Berlijn protesteerden vorig jaar honderden mensen tegen de sluiting van een legendarische club. Het is een wereldwijde beweging. Of beter gezegd: een wereldwijde leegloop.

Een generatie die elkaar nooit ontmoet

De redenen zijn bekend. Huurprijzen schieten omhoog. Buurten worden chiquer. En dan is er Grindr. Sinds 2009 hoef je de deur niet meer uit. Een ontmoeting is drie swipes ver. Waarom zou je nog een biertje van zeven euro drinken in een rokerige kelder?

Het klinkt logisch. Toch knaagt er iets. Een vriend van begin dertig vertelde me laatst dat hij nog nooit in een gay bar was geweest. Niet één keer. Hij kwam uit de kast op zijn vijftiende, had zijn eerste vriendje op zijn zeventiende. Alles via een app. Hij vond het normaal. En misschien is het dat ook.

Maar er gaat iets verloren. Iets wat moeilijk te benoemen is. Het is niet de seks. Die is er nog, in overvloed zelfs. Het is iets anders. Het is de toevallige ontmoeting met de man van zestig die je vertelt hoe het was in 1985. Het is de drag queen die je koffie inschenkt. Het is de stilte in de bar als er weer een naam wordt voorgelezen op Wereld Aids Dag.

De kerk die we niet meer hadden

De gay bar was nooit alleen een kroeg. Voor veel mannen was het de eerste plek waar ze zichzelf konden zijn. Een soort kerk, maar dan zonder God en met betere muziek. Je kwam binnen als één persoon en ging naar buiten als iemand anders. Dat klinkt zwaar, maar zo voelde het.

Schrijver Edmund White noemde die plekken ooit "de universiteit van de homo". Je leerde er hoe je moest praten, kijken, dansen. Je leerde welke boeken je moest lezen. Welke films je moest zien. Het was een mondelinge cultuur, doorgegeven van oudere mannen aan jongere. Niet altijd op een gezonde manier, dat moet gezegd. Er zat ook veel pijn, jaloezie en hiërarchie in. Maar er was overdracht.

Een app doet dat niet. Een app sorteert je op leeftijd, gewicht en lichaamsbouw. Een app verbindt je met mensen die op je lijken. De gay bar deed het tegenovergestelde. Daar stond de twink naast de bear, de bankier naast de kunststudent. Niet uit ideologie, maar omdat er nu eenmaal weinig keus was.

Tegenstem: het verleden was niet zo geweldig

Nu hoor ik de tegenstem al. Romantiseer het niet. De gay scene van vroeger was ook hard. Mensen werden afgewezen om hun lichaam, hun leeftijd, hun huidskleur. De drank vloeide rijkelijk, de drugs ook. Veel mannen dronken zichzelf de vergetelheid in omdat ze nergens anders heen konden.

Dat klopt allemaal. Een jonge vriend zei het laatst zo: "Jullie missen iets wat jullie zelf niet leuk vonden." Hij heeft een punt. De gay bar bestond bij gratie van uitsluiting. Toen homo's overal welkom werden, was de bar minder nodig. Dat is winst, geen verlies.

En toch. Iets kan tegelijk minder nodig en gemist worden. Een dorp dat ontvolkt omdat iedereen het beter heeft, blijft een ontvolkt dorp. De vraag is niet of we terug moeten naar 1995. De vraag is wat we nu in de plaats zetten.

Wat komt er voor in de plaats?

Het antwoord is: weinig. Er zijn queer leesclubs, sportverenigingen, kookgroepen. Allemaal mooi. Maar het is versplinterd. Iedereen zit in zijn eigen niche. De homovoetballers ontmoeten de homodichters niet meer. De jonge generatie organiseert zich online, op Discord, op Instagram. Dat werkt, maar het is anders.

De oudere generatie klaagt daarover. Soms terecht, soms als ouwe-mannen-gemopper. De jongere generatie wijst op iets anders: zij hebben de bar niet nodig omdat de hele stad hun bar is. Hand in hand op het Leidseplein, zoenen in de tram. Dat is vooruitgang die geen kelder meer vraagt.

Maar dan kijk ik weer naar de cijfers. Eenzaamheid onder homomannen is hoger dan onder hetero's. Depressie ook. Verslavingsproblemen idem. De kelder is dicht, maar de pijn die daar werd gedeeld, is niet weg. Hij is alleen verplaatst naar de slaapkamer, naar het scherm, naar de stilte.

Het museum

Vorige maand opende in Berlijn een tentoonstelling over de darkrooms van de jaren tachtig. Foto's, interviews, een nagebouwd hoekje. Mensen liepen er aandachtig doorheen, zoals je door een museum loopt. Eerbiedig. Een beetje verbaasd. Een beetje ontroerd.

Daar zat het, dacht ik. De darkroom is een museum geworden. Iets wat je bekijkt, niet iets waar je in stapt. Dat is geen ramp. Musea hebben hun functie. Ze bewaren wat anders verdwijnt.

Maar een gemeenschap die alleen nog uit musea bestaat, is geen gemeenschap meer. Het is een herinnering. De vraag voor de komende jaren is niet hoe we de oude bars terugkrijgen. Die komen niet terug. De vraag is of we iets nieuws kunnen bouwen waar mensen elkaar nog tegenkomen zonder algoritme. Een plek waar de zestiger en de twintiger naast elkaar aan de bar staan. Niet uit nostalgie. Maar omdat een mens een ander mens nodig heeft. Niet alleen een profiel.