De stille leegloop van de homobar

Op een dinsdagavond in oktober staat er een briefje op de deur van Café Entre Nous in Rotterdam. Bedankt voor alles. Na 38 jaar gaat het licht uit. Twee mannen van middelbare leeftijd lezen het in stilte. Eén van hen veegt iets uit zijn oog. Daarna lopen ze door.

Het is een klein moment. Maar het past in een groter patroon. Door heel Europa sluiten homobars hun deuren. In Londen verdween de helft van de queer kroegen tussen 2006 en 2022. In Amsterdam zijn de Reguliersdwarsstraat en de Zeedijk nog maar schaduwen van vroeger. Berlijn klaagt over verdwijnende leerbars. Parijs telt minder mannenbars dan in 1995.

De vraag dringt zich op: missen we ze eigenlijk?

Een ruimte die zichzelf overbodig maakte

De homobar was nooit alleen een kroeg. Het was een uitvinding van de twintigste eeuw. Een plek waar je veilig kon zijn als de straat dat niet was. Waar je kon flirten zonder angst. Waar je kon ontdekken dat je niet alleen was.

Generaties mannen leerden daar wie ze waren. Ze ontmoetten er hun eerste lief, hun eerste vrienden, soms ook hun eerste vijanden. Het waren ruige plekken, vaak rokerig, niet altijd vriendelijk. Maar ze waren van ons.

En precies daarin zit de paradox. De homobar heeft zichzelf overbodig gemaakt. We mogen nu trouwen. We zoenen op straat zonder dat iemand kijkt. We daten via apps. Waarom zouden we nog naar een donker café in een zijstraat lopen?

De cijfers liegen niet

Onderzoek van de Britse socioloog Ben Campkin liet zien dat 58 procent van de LHBTI-uitgaansplekken in Londen verdween in vijftien jaar. In Nederland is geen exact cijfer, maar de tendens is dezelfde. Stadsbestuurders wijzen naar stijgende huren. Eigenaren wijzen naar Grindr. De jongere generatie wijst nergens naar, want die was er nooit.

Dat laatste is misschien wel het meest opvallend. Mannen onder de dertig komen amper meer in een homobar. Ze ontmoeten elkaar online. Ze gaan naar gewone clubs, omdat die gewoon zijn geworden. Ze hebben de bar niet nodig zoals hun vaders die nodig hadden.

Wat we vieren, wat we vergeten

Dit is, in zekere zin, een overwinning. De homobar bestond omdat de wereld vijandig was. Nu de wereld milder is, krimpt de behoefte. Wie zou dat erg vinden?

Toch knaagt er iets. Een vriend van zestig vertelde laatst over zijn eerste keer in de Argos in Amsterdam, in 1982. Hij was bang en opgewonden tegelijk. Daarbinnen ontdekte hij dat er honderden mannen waren zoals hij. Die avond, zegt hij, redde zijn leven.

Zo'n verhaal kun je niet vertellen over een app. Een app is praktisch. Een app is efficiënt. Maar een app verbindt je niet met een gemeenschap, alleen met een individu. En vaak niet eens dat.

De tegenstem

Niet iedereen rouwt. Schrijver Hanya Yanagihara zei ooit dat nostalgie de vijand is van vooruitgang. De homobar, vinden critici, was ook een plek van uitsluiting. Vrouwen waren er vaak niet welkom. Trans personen evenmin. Mannen van kleur kregen soms te horen dat het vol was, terwijl het leeg was. Wie de oude scene romantiseert, vergeet die kanten.

Bovendien, zeggen zij, ontstaan er nieuwe plekken. Queer collectieven organiseren feesten in wisselende locaties. Lesbische avonden in voorheen hetero-cafés. Inclusieve raves zonder labels. Misschien is de vaste homobar gewoon vervangen door iets vloeibaarders.

Daar zit wat in. Maar er zit ook iets gemakzuchtigs in. Een rave van één avond bouwt geen geschiedenis op. Een collectief zonder adres laat niets na. Wie over twintig jaar wil weten waar de homo's in 2026 samenkwamen, vindt geen gebouw. Alleen een Instagram-account dat allang verwijderd is.

Burgerlijk geworden

Er speelt nog iets anders. We zijn burgerlijk geworden. De moderne homo koopt een huis, krijgt een kind, gaat op tijd naar bed. Hij heeft geen tijd meer voor een natje om twee uur 's nachts. Hij wil de volgende ochtend fris zijn voor de crèche.

Dat is geen verwijt. Het is wat we wilden. Gelijke rechten betekent ook gelijke verveling. Maar het verklaart waarom de bars leegliepen. Niet alleen door homofobie van buitenaf, ook door tevredenheid van binnenuit.

De Amerikaanse essayist Andrew Sullivan schreef hier al in 1995 over. Hij voorspelde dat het homohuwelijk een einde zou maken aan de aparte homocultuur. Hij had gelijk. Hij vond het ook prima. Veel van zijn lezers vinden dat nog steeds.

Wat overblijft

Toch denk ik soms aan dat briefje op de deur van Entre Nous. Bedankt voor alles. Een hele kleine zin, voor 38 jaar leven. Daar dronken mannen hun eerste biertje als uitkomende twintiger. Daar troffen ze elkaar tijdens de aidsjaren. Daar werd gehuild om vrienden die er niet meer waren.

Een app kan dat niet vervangen. Een Pride-parade ook niet, hoe groot ook. Pride is één dag per jaar. De bar was er elke avond.

Misschien is de les dit: vrijheid heeft een prijs. We hebben gewonnen wat we wilden winnen. Maar we verliezen, bijna ongemerkt, de plekken die ons maakten tot wie we zijn. De volgende generatie zal het niet missen, want je mist niet wat je niet kende.

Wij, die het wel kenden, doen er goed aan de namen op te schrijven. Entre Nous. The Cuckoo's Nest. April. Het Mandje. Niet uit nostalgie. Maar omdat een gemeenschap zonder geheugen een gemeenschap zonder fundament is. En zelfs een vrije gemeenschap heeft fundamenten nodig.