Oscar Wilde: Het proces dat Victoriaans Engeland schoktte

3 april 1895. Old Bailey, Londen. Oscar Wilde betrad de rechtszaal als de beroemdste schrijver van Engeland. Hij verliet deze zaal als een veroordeelde man. Binnen weken kreeg hij twee jaar dwangarbeid. Het misdrijf: grove onzedelijkheid met mannen.

Een wereld gebouwd op stilte

Victoriaans Engeland had regels. Onuitgesproken, maar absoluut. Mannen van bepaalde stand konden veel doen in privé. Maar zij konden niet openlijk over mannelijke verlangen spreken. Al helemaal niet wanneer zij werden betrapt.

De wet die Wilde verniettigde was relatief nieuw. De Criminal Law Amendment Act van 1885 breidde de strafbare misdrijven tussen mannen uit. Artikel 11 — vaak de Labouchère Amendment genoemd — maakte "grove onzedelijkheid" strafbaar. Zelfs in privé. Zelfs tussen volwassenen met wederzijdse instemming. De straf liep tot twee jaar dwangarbeid.

De wijziging werd voorgesteld door Henry Labouchère, een liberaal parlementslid. Het exacte doel was zelfs toen omstreden. Sommige historici zien het gericht tegen chantage. Anderen zien een directe morele krachtdaad. Dit staat vast: het gaf aanklagers een krachtig nieuw middel.

In het decennium na 1885 steeg het aantal vervolgingen. Arbeiders hadden weinig verdediging. Wilde was anders. Hij was beroemd. Dat maakte de val veel dieper.

De markies, de brieven en de fatale fout

Wilde had sinds 1891 een relatie met Lord Alfred Douglas. Douglas was jong, charmant en rokeloos. Zijn vader, de markies van Queensberry, was woedend. In februari 1895 liet hij een visitekaartje achter bij Wildes club. Het luidde: "For Oscar Wilde, posing somdomite." De spelling was fout. Het doel niet.

Wildes vrienden raadden hem aan het te negeren. Douglas drong aan terug te slaan. Tegen juridisch advies in spande Wilde een proces tegen Queensberry in. Het was een catastrofale beslissing.

Queensberrys advocaten verzamelden bewijs. Zij vonden jonge mannen. Zij vonden brieven. Zij bouwden een zaak dat Wilde voor seks met veel jonge mannen betaald had. Toen het proces op 5 april instortte, werd Wilde diezelfde dag gearresteerd.

Twee processen volgden. Het eerste eindigde onbeslist. Het tweede, mei 1895, leidde tot veroordeling. Rechter Alfred Wills veroordeelde Wilde tot het maximum: twee jaar dwangarbeid. "Dit is het ergste geval dat ik ooit heb behandeld," zei Wills vanaf de bench. Wilde bleef stil staan.

Reading Gaol en wat erop volgde

Wilde zat vast in Pentonville, Wandsworth en uiteindelijk Reading Gaol. De omstandigheden waren wreed. Dwangarbeid betekende uren aan een kruk draaien. Gevangenen sliepen op houten planken. Contact buiten was streng beperkt.

Wildes gezondheid verslechterde snel. In Wandsworth viel hij en beschadigde zijn rechteroor. Een infectie volgde. Het gehoorverlies was blijvend. Zijn gewicht daalde sterk. Gevangenisartsen noteerden zijn verslechterende toestand in rapporten.

Tijdens zijn gevangenschap schreef Wilde een lange brief aan Douglas. Hij verstuurde haar niet. Na zijn vrijlating bewerkte hij haar. Zij werd in 1905 gepubliceerd als De Profundis. Het is deels biecht, deels beschuldiging, deels filosofische meditatie. Het blijft een opmerkelijk document van die tijd.

Hij schreef ook The Ballad of Reading Gaol na zijn vrijlating in 1897. Hij publiceerde onder pseudoniem C.3.3 — zijn cellnummer. Het gedicht beschreef de terechtstelling van medegevangene Charles Wooldridge. Critici ontvingen het goed. Wilde ontving bijna niets ervoor.

Na vrijlating verliet hij Engeland direct. Hij keerde niet terug. Hij leefde in Frankrijk en Italië onder de naam Sebastian Melmoth. Vrienden hielpen met geld. Hij dronk veel. Hij stierf in Parijs op 30 november 1900, 46 jaar oud. De oorzaak was hersenvliesontsteking, waarschijnlijk gekoppeld aan een oorinfectie uit de gevangenis. Hij werd begraven op Bagneux Cemetery. In 1909 werd hij naar Père Lachaise overgebracht.

Wat het proces onthulde

Het Wilde-proces was niet enkel een juridisch evenement. Het was een openbaar spektakel. Kranten berichtten elk detail. Menigten verzamelden buiten de rechtszaal. In sommige verslagen juichten omstanders. In andere stonden zij stil.

Het proces maakte zichtbaar wat grotendeels verborgen was. Het gaf een naam — hoe vervormd ook — aan een vorm van verlangen die alle klassen en eeuwen doorspande. Het maakte ook duidelijk wat de gevolgen waren. Tientallen mannen die blootstelling vreesden, vluchtten na Wildes arrestatie.

Het proces beïnvloedde hoe schrijvers, kunstenaars en intellectuelen in Europa over wet, moraal en privéleven dachten. In Duitsland citeerde Magnus Hirschfeld Wildes geval in vroege teksten. In 1897 richtte hij een organisatie op. Hij betoogde dat mannelijke aantrekking natuurlijk was, geen misdrijf.

In Engeland zelf kwam hervorming veel later. Het Wolfenden Report van 1957 adviseerde ontpenalisering. Het parlement debatteerde tien jaar. De Sexual Offences Act passeerde eindelijk in 1967 — 72 jaar na Wildes veroordeling. Het gold alleen mannen van 21 jaar en ouder. Schotland volgde in 1980. Noord-Ierland in 1982. De leeftijdsgrens werd pas in 2001 gelijk gezet.

De wet van 1885 werd ook tegen Alan Turing gebruikt in 1952. Turings vervolgde kwam 57 jaar na Wildes. De wet was ongewijzigd. De gevolgen waren even verwoestend.

Wat we weten en wat niet

Het historische archief over Wilde is uitzonderlijk rijk. Zijn brieven zijn gedetailleerd en vaak openhartig. Procestranscripten van beide zaken bestaan. Krantenartikelen zijn toegankelijk via digitale archieven.

Wat moeilijker vast te stellen is Wildes zelfbegrip. Hij gebruikte het woord "homoseksueel" niet. Dat term ontstond in Duitsland in 1869. Hij sprak van "de liefde die niet durft spreken." Hij noemde het klassieke vriendschap en artistieke toewijding. Of dit echt geloof, juridische strategie of beide was, blijft betwist.

De mannen met wie Wilde veroordeeld werd waren arbeidersklasse. Hun namen verschijnen in gerechtsdocumenten: Alfred Wood, Charles Parker, Frederick Atkins en anderen. Sommigen getuigden tegen Wilde. Hun latere leven is grotendeels ongedocumenteerd. Zij blijven aan de rand van hun eigen verhaal.

Hoe het verhaal voortleeft

Wilde kreeg in 2017 officiële gratie onder de Alan Turing Law. Op dat moment was hij 117 jaar dood.

Zijn werk verdween nooit. The Importance of Being Earnest, The Picture of Dorian Gray en Salomé blijven constant opgevoerd. Biografieën verschenen in bijna elk decennium. Richard Ellmanns biografie uit 1987 blijft de standaard.

Het proces zelf wordt nog bestudeerd. Juridische historici onderzoeken hoe wet minderhedengroepen trof. Literaire scholaren traceren de invloed op modernistische schrijvers. Seksualiteitshistorici plaatsen het naast andere gevallen als bewijs hoe wet verlangen vormde en onderdrukte.

Wilde wilde niet symbool zijn. Hij wilde een proces winnen. Die fout kostte hem alles. Wat hij naliet — de geschriften, brieven, het procesverslag — werd iets onverwacht. Een spiegel voor een maatschappij die niet wilde kijken.

De Stonewall-opstand van 1969 hoort in een veel later hoofdstuk. Maar Wildes proces maakt deel uit van dezelfde lange geschiedenis — een verhaal van wetten en mensen.