In het voorjaar van 1937 kwam een gevangene aan in concentratiekamp Sachsenhausen bij Berlijn. Op zijn uniform zat een roze driehoek. Deze wees naar beneden. Hij was geen Jood. Hij was geen politieke gevangene. Hij was gearresteerd onder Paragraaf 175. Deze Duitse wet verbood seksuele handelingen tussen mannen. Duizenden mannen droegen dezelfde driehoek. De meesten overleefden de oorlog niet.

Paragraaf 175 en de nazi-staat

Paragraaf 175 was geen nazi-uitvinding. De wet stamt uit 1871. Toen werd het Duitse Keizerrijk opgericht. De wet maakte "onnatuurlijke ontucht" tussen mannen strafbaar. De handhaving varieerde door de jaren. Tijdens de Weimarrepubliek, van 1919 tot 1933, werd de wet zelden streng toegepast. Berlijn werd een relatief open stad. Homobars, cabarets en organisaties bloeiden op. Magnus Hirschfeld's Institut für Sexualwissenschaft, opgericht in 1919, deed onderzoek. Het instituut bood ook begeleiding aan. Het campagneerde voor afschaffing van Paragraaf 175.

Toen kwam 1933. De nazi's kwamen op 30 januari aan de macht. Maanden later werd het instituut overvallen. Op 6 mei 1933 vielen studenten en SA-troepen in. Ze gooiden tienduizenden boeken op straat. Dagen later brandden die boeken op de Opernplatz. Het was een van de zichtbaarste boekenverbrandingen van het nazi-tijdperk.

In 1935 herzagen de nazi's Paragraaf 175. De nieuwe versie was veel breder. Een groter scala aan handelingen was nu strafbaar. Arrestaties stegen scherp. Tussen 1933 en 1945 werden geschat 50.000 mannen veroordeeld onder deze wet. Dit geeft onderzoeker Rüdiger Lautmann aan. Dit publiceerde hij in 1977. Tussen 5.000 en 15.000 belandden in concentratiekampen. De schattingen verschillen. Veel records werden vernietigd of nooit bijgehouden.

Het driehoeksysteem in de kampen

Het nazi-concentratiekampsysteem gebruikte gekleurde driehoeken voor gevangenen. De driehoeken waren op uniformen genaaid. Ze wezen altijd naar beneden. Politieke gevangenen droegen rood. Jehova's getuigen droegen paars. Joden droegen twee overlappende driehoeken. Dit vormde de Davidster. Een was geel, een van hun andere categorie. Mannen veroordeeld onder Paragraaf 175 droegen roze.

De badge was meer dan administratief. Hij markeerde mannen voor speciale behandeling. Oud-gevangenen en historici hebben gedocumenteerd dat roze-driehoeken-mannen het meest bruut werk kregen. Ze zaten in de slechtste barakken. Geweld van bewakers was frequent. Medegevangenen ignoreerden hen soms.

Eugen Kogon was politieke gevangene in Buchenwald. In 1946 schreef hij het boek Der SS-Staat. Hij merkte op dat roze-driehoeken-mannen onderaan stonden. Ze zaten onderaan in de sociale orde van het kamp. Kogon schreef niet als voorvechter. Hij schreef als getuige.

Niet alle mannen met roze driehoeken droegen deze om dezelfde reden. Sommigen waren veroordeeld onder Paragraaf 175. Anderen werden gearresteerd bij politierazzias. Geen formele veroordeling volgde. Sommige historici, zoals Geoffrey Giles, merken op dat de categorie inconsistent werd toegepast. De beschikbare documentatie is onvolledig.

Vrouwen met relaties met vrouwen werden niet vervolgd onder Paragraaf 175. De wet gold alleen voor mannen. Lesbische vrouwen werden soms opgesloten onder andere categorieën. Bijvoorbeeld "asociaal", gemerkt met een zwarte driehoek. Hun ervaring was anders. Ze waren grotendeels gescheiden van de roze-driehoeksgeschiedenis.

Stilte na bevrijding

Bij bevrijding in 1945 stonden overlevenden voor iets ongemakkelijks. Mannen veroordeeld onder Paragraaf 175 werden niet erkend als slachtoffers. Niet zoals andere groepen. In West-Duitsland bleef Paragraaf 175 na de oorlog in werking. De nazi-versie bleef van kracht tot 1969. Overlevenden konden theoretisch opnieuw gearresteerd worden.

Er was geen officiële herdenking. Geen schadevergoeding. Veel overlevenden zwegen decennia lang. De roze driehoek verdween uit het publieke geheugen. De bredere nazi-vervolgingsgeschiedenis focuste op Joodse slachtoffers. Ook politieke gevangenen. De mannen met roze driehoeken ontbraken grotendeels in dat verhaal.

Deze stilte duurde ongeveer dertig jaar. In de jaren zeventig begon het te scheuren.

Het symbool terugclaimen

In 1972 verwezen Duitse gay-activisten naar de roze driehoek. Ze gebruikten het in politiek geschrijf. De historicus Rüdiger Lautmann publiceerde onderzoek. Dit ging over homoseksuele mannen in kampen. Dit gebeurde in 1977. Zijn werk gaf de geschiedenis een basis in bewijzen.

Toen kwam de AIDS-crisis. In de vroege jaren tachtig doodde een epidemie veel homoseksuele mannen. In New York, San Francisco en wereldwijd organiseerden gemeenschappen reacties. Regeringen waren langzaam. Activisten hadden een visuele taal nodig. Ze nodig gewichtige symbolen.

In 1987 werd ACT UP opgericht in New York. Dit was de AIDS Coalition to Unleash Power. Een iconisch beeld was de roze driehoek. Deze wees nu omhoog in plaats van omlaag. Het motto eronder luidde: Silence = Death. De omkering was opzettelijk. De neerwaartse driehoek markeerde slachtoffers. De opwaartse driehoek hereigende deze geschiedenis. Het veranderde schande in verzet.

Het beeld verspreidde zich snel. Het verscheen op posters, buttons en protesten. Dit gebeurde in Amerika en Europa. Voor veel mensen was dit de eerste keer. Ze ontmoetten nu de geschiedenis van nazi-vervolging van homoseksuelen.

Herinnering, monumenten en voortgaand onderzoek

Erkenning kwam langzaam via officiële kanalen. In 1985 hield West-Duitse president Richard von Weizsäcker een grensverleggende toespraak. Hij erkende groepen vervolgd door nazi's. Hij noemde mannen vervolgd voor hun homoseksualiteit. Dit was een van de eerste erkenninge op regeringsniveau.

Memorials volgden. In 1995 onthulde men een plaquette op Nollendorfplatz in Berlijn. Dit was een metrostation. Het district was centrum van gay-leven in Weimartijd. Het droeg een roze driehoek. In 2008 opende nabij een groter monument. Dit was in de Tiergarten. Een betonblok met klein venster. Een film loopt voortdurend. Het monument was voor homoseksuele nazi-slachtoffers.

In Nederland werd Homomonument in Amsterdam onthuld in 1987. Kunstenaar Karin Daan ontwierp het. Het bestaat uit drie roze granieten driehoeken. Deze vormen een grotere driehoek. Eén driehoek wijst naar het verleden. Vervolging. Eén wijst naar het heden. Herdenking. Eén wijst naar de toekomst. Het is een meest bezocht LGBTQ+-monument.

Onderzoek is voortgegaan. Dit geeft de geschiedenis meer nuance en diepte. Onderzoekers zoals Stefan Micheler en Andreas Pretzel onderzochten lokale politieregisters. Ze reconstrueerden individuele gevallen. Hun werk toont hoe gevarieerd ervaringen waren. Sommige mannen werden aangegeven door buren. Sommige werden gevangen in politie-manipulaties. Sommige werden verraden door ex-partners.

Het totale aantal slachtoffers blijft onzeker. De figuur 100.000 arrestaties wordt soms genoemd. Historici betwisten dit. Lautmann's voorzichtigere schattingen gebaseerd op records suggereren lagere getallen. Hij gaf echter toe dat records onvolledig zijn. Wat onbetwist is: mannen werden vervolgd, opgesloten en vermoord.

Wat de driehoek draagt

De roze driehoek draagt twee geschiedenissen tegelijk. De eerste is vervolgingsgeschiedenis. Arrestaties, kampen, stilte na bevrijding, niet-erkende mannen. De tweede is terugclaimingsgeschiedenis. Activisten vonden betekenis in het symbool. Ze wendden het naar een ander doel.

Beide geschiedenissen zijn werkelijk. Een annuleert de ander niet.

De historicusstaak is ze apart en leesbaar te houden. Nazi-gebruik was vernederingssysteem. Later ACT UP-gebruik was bewuste herinnering. Politieke urgentie. De twee samenvoegen vlakt beide af.

Wat ze verbindt is dat dit niet vergeten mag worden. Decennia na 1945 bijna gebeurde dit. Mannen met roze driehoeken lieten weinig getuigenverklaringen achter. Veel stierven. Overlevenden kozen voor stilte. Soms uit schaamte, uit angst, omdat niemand vroeg.

Hun geschiedenis maakt nu deel uit van het grotere WOII-record. Het duurde lang om daar te komen.